DECORATIETECHNIEK VAN NIKOLAAS VAN KOMEN
en enkele andere collega's in Schoonhoven

door Aad Kleijweg

Tijdens de inventarisatie Schoonhoven viel mij op dat in het assortiment van Nikolaas van Komen veel rijk gedecoreerde pijpjes voor kwamen. Met name heb ik het dan over de pijpjes die afgebeeld staan in de artikelen over Nikolaas van Komen: de grote onbekende, deel 1,2 en 3. op nummer 1, 11, 15, 22, 26, 27, 28, 29, 30, 34 en 38. Wat opvalt bij deze decoraties is dat er een stippel streepjes gravure in de mal is toegepast om de decoratie op te bouwen. Op afbeelding 1. staat een voorbeeld van deze decoratietechniek. 

Slechts bij enkele van zijn collega's uit Schoonhoven zien we deze toegepaste decoratietechniek terugkeren en dan nog maar bij één of enkele pijpen. Met name hebben we het dan over Hilligers met het merk GHL, Hannes Lamore met het merk HLR, Cornelis Huijgenaar met merk CHN en Joris Hoogendijk met merk IH. Van de genoemde pijpenmakers tonen we hieronder de desbetreffende voorbeelden. Of de pijpenmakers de mallen zelf onderhanden namen of dit uitbesteedde aan een zilversmid is niet bekend. Het resultaat is echter zeer wisselend. De pijpjes op afbeelding 1 en 2 hebben nog wel een primitieve schoonheid, maar bij de pijpjes op afbeelding 3 en 4 is het resultaat zodanig dat we nauwelijks kunnen verwachten dat dit door een vakman is gedaan. Het lijkt er dan ook op of de pijpenmaker bij deze pijpjes, gemaakt uit deze mallen, zelf een poging heeft gedaan om ze te verfraaien. Het pijpje afgebeeld op afbeelding 5 is een mix van twee technieken waar ik in de beschrijving op terug kom.

Beschrijving van de pijpjes met opvallende decoratietechniek:
Op afbeelding 2 zien we een ovoide model met op de linkerzijde van de ketel het wapen van Zeeland met de initialen GHL en op de rechterzijde de dubbelkoppige adelaar. De kwaliteit van de decoratie heeft een primitieve charme en komt overeen met het pijpje op afbeelding 1. Op afbeelding 3 zien we een ovoide model met de initialen HLR. Het thema van de decoratie is dezelfde als op afbeelding 2, echter de kwaliteit is beduidend minder. Het pijpje afgebeeld op afbeelding 4 is een ovoide model met op de linkerzijde de gekroonde vis met de initialen CHN en op de rechterzijde het wapen van Zeeland. De kwaliteit van de decoratie komt overeen met het pijpje op afbeelding 3 en is zeker niet door een vakman gedaan. Het pijpje op afbeelding 5 heeft een ovoide model met op de linkerzijde een gekroonde vis met de initialen IH en op de rechterzijde een gekroonde vis. Opvallend aan dit pijpje is dat op de linkerzijde van de ketel de initialen het kroontje en het visje overeenkomen qua kwaliteit met de merkjes van de collega's uit Schoonhoven. Echter de decoratie van stippels om het visje heen en de decoratie op de rechterzijde van de ketel zijn duidelijk van een mindere kwaliteit. Voorzichtig wil ik dan ook de conclusie trekken dat de pijpjes op afbeelding 1 en 2 uit een mal komen die behandeld zijn door een vakman (zilvergraveur). Dat de pijpjes op afbeelding 3 en 4 uit een mal komen waarbij de pijpenmaker zelf heeft geprobeerd de decoratie aan te brengen. En dat het pijpje op afbeelding 5 uit een mal komt waarin oorspronkelijk het merk de gekroonde vis zonder golfjes met de initialen IH stond. En dat de pijpenmaker later zelf heeft geprobeerd door om de vis heen stippels te plaatsen en op de rechterzijde ook een decoratie aan te brengen van een gekroonde vis wat uiteindelijk een bedroevend resultaat opleverde. 

Ondanks dat de decoratie er op sommige pijpjes niet om aan te zien zijn, zijn het voor verzamelaars interessante exemplaren omdat ze afwijken van de meeste merkjes die we van Schoonhoven uit de 18e eeuw gewend zijn.

Met dank aan Michel Hendriksen, Arthur Schellingerhoud en Henk van Oostveen en Jan van Oostveen

Literatuur:

[1]    Meulen, J. van der. 1988. De Kleipijp als Bodemvondst. Hoofdstuk Schoonhoven.

[2]    Krommenhoek, W. en A. Vrij, z.j. (1986). Kleipijpen drie eeuwen Nederlandse kleipijpen in foto's. Amstelveen

[3]    Schouten L. en Kleijweg A.J. Nikolaas van Komen: de grote onbekende (deel 1).  

[4]    Schouten L. en Kleijweg A.J. Nikolaas van Komen: de grote onbekende (deel 2).

[5]    Schouten L. en Kleijweg A.J. Nikolaas van Komen: de grote onbekende (deel 3).